Gesty, karty, tablet: jakie są rodzaje AAC

AAC to nie jeden przedmiot, ale cały zestaw sposobów. Niektóre wymagają tylko użycia rąk i mimiki. Inne korzystają z kartki papieru, a jeszcze inne — z tabletu z programem. Sprawdźmy, co jest czym i jak wybrać, od czego zacząć w twojej rodzinie.

Bez użycia pomocy: gesty, mimika, spojrzenie

Specjaliści mówią wtedy o AAC bez użycia pomocy. Dziecko porozumiewa się ciałem: pokazuje palcem, kiwa głową, prowadzi cię za rękę, patrzy na to, czego chce, wykonuje gesty. Taki sposób ma zawsze przy sobie — w łazience, w samochodzie, w nocy.

Są też specjalne metody oparte na znakach manualnych. Jedną z nich jest program Makaton, który łączy mowę, znaki manualne i symbole graficzne. Znaki wykonuje się razem z mową, w kolejności odpowiadającej wypowiadanym słowom. W rodzinie można też umówić się na kilka prostych gestów — „jeszcze”, „koniec”, „pić”. Najważniejsze, żeby wszyscy dorośli pokazywali je tak samo. Polski język migowy (PJM) to coś innego: pełnoprawny, naturalny język, którym posługuje się społeczność Głuchych.

Minus gestów jest taki, że nie wszyscy je rozumieją, a dziecko potrzebuje do nich dość precyzyjnych ruchów rąk.

Z użyciem pomocy: od karty do tabletu

To AAC z użyciem pomocy. Są tu dwie duże grupy.

• Proste, bez baterii. Prawdziwe przedmioty (kubek oznacza „pić”), zdjęcia, karty z obrazkami, tablice komunikacyjne, książki z symbolami. Nie wymagają baterii i mogą działać w wielu miejscach; papierowe pomoce można zalaminować, żeby były odporniejsze na wodę.
• Cyfrowe. Telefon, tablet albo specjalne urządzenie z programem do AAC. Dziecko dotyka obrazka — a urządzenie wypowiada słowo. Może mieścić dużo słów i wypowiadać komunikaty na głos.

Prosta tablica wystarczy, żeby zacząć już dziś. Jak ją zrobić, opisujemy w artykule „Pierwsza tablica komunikacyjna w jeden wieczór”.

Czym jest PECS

PECS (ang. Picture Exchange Communication System — system komunikacyjnej wymiany obrazkowej) to konkretna metoda. Opracowali ją Andy Bondy i Lori Frost w 1985 roku. Ma sześć etapów: dziecko uczy się podawać kartę dorosłemu, żeby coś dostać, potem — rozróżniać karty, budować zdania, odpowiadać na pytania i komentować.

Potocznie „PECS-ami” nazywa się często dowolne karty z obrazkami. Ale karty to narzędzie, a PECS to osobny sposób uczenia, z własnymi zasadami. Jeśli interesuje cię właśnie ta metoda, porozmawiaj o niej ze specjalistą, który nią pracuje.

Nie obowiązkowe etapy, tylko zestaw możliwości

Często myśli się, że trzeba iść po kolei: najpierw przedmioty, potem zdjęcia, potem symbole, a tablet — „kiedyś później”. Romski i Sevcik nazywają mitem obowiązkową hierarchię form symboli — od przedmiotów przez zdjęcia i rysunki po zapisane słowa. Nie ma też zasady, że tablet wolno wprowadzić dopiero później. Wiele rodzin łączy różne sposoby: gesty — w zabawie, zalaminowaną tablicę — w łazience i na spacerze, tablet — w domu i na zajęciach.

Jak wybrać, od czego zacząć

1. Zobacz, co dziecko robi już teraz. Pokazuje palcem? Prowadzi za rękę? Przynosi rzeczy? Zacznij od tego, co już działa, i dodaj do tego coś nowego.
2. Pomyśl, gdzie ma najwięcej do powiedzenia. Do kąpieli i na spacer nada się zalaminowana tablica, do zabawy przy stole — i tablica, i tablet.
3. Zwróć uwagę na ręce. Jeśli dziecku trudno precyzyjnie dotknąć małego obrazka, warto pomyśleć o innych sposobach wybierania. Piszemy o nich w artykule „Jak dziecko wybiera obrazek”.
4. Zacznij od czegoś prostego. Żeby spróbować, wystarczy papierowa tablica albo darmowa aplikacja. Specjalne urządzenie najlepiej dobrać razem ze specjalistą.

Częste pytania

Co lepsze: karty czy tablet?

Nie ma jednego „lepszego”. Papier się nie rozładowuje, a zalaminowana tablica nie boi się wody. Tablet mówi na głos i mieści więcej słów. Wiele rodzin ma jedno i drugie.

Czy można łączyć gesty i karty?

Tak. Dziecko wybiera to, co w danej chwili jest wygodniejsze. Ważne tylko, żeby dorośli odpowiadali na każdy jego sposób.

Czy trzeba najpierw przejść PECS, a dopiero potem tablet?

Nie ma obowiązkowej kolejności. PECS to jedna z metod, a nie obowiązkowy pierwszy krok. Co będzie dobre dla twojego dziecka, najlepiej zdecydować razem ze specjalistą.

Dziecko mówi już kilka słów. Po co mu gesty czy karty?

Żeby mogło powiedzieć więcej, niż pozwalają mu słowa. Gesty i karty dodaje się do mowy, a nie zastępuje nimi mowy. Dlaczego to nie przeszkadza w mówieniu — w artykule „Czy AAC nie przeszkodzi dziecku zacząć mówić?”.

Seria „AAC: pierwsze kroki” — część 3 z 8. Wstecz: Czy AAC nie przeszkodzi dziecku zacząć mówić? Dalej: Jak dziecko wybiera obrazek: dotyk, przełącznik, wzrok. Wszystkie części.