Czym jest AAC? Komunikacja wspomagająca i alternatywna

Twoje dziecko nie mówi albo mówi tylko kilka słów? Pewnie często musisz zgadywać: dlaczego płacze, czego chce, co próbuje ci powiedzieć. To męczy i ciebie, i dziecko. AAC daje mu sposób, żeby „powiedziało” to, co chce, już teraz — bez czekania, aż pojawią się słowa.

AAC to komunikacja wspomagająca i alternatywna (skrót od angielskiego augmentative and alternative communication). Mówiąc prościej, to wszystko, co pomaga się porozumiewać, kiedy mowa nie wystarcza: gesty, karty z obrazkami, tablice komunikacyjne, aplikacja na tablecie.

AAC niczego dziecku nie odbiera. Nadal może porozumiewać się dźwiękami, słowami i gestami — po prostu dostaje dodatkowy sposób porozumiewania się, który można dopasować do jego potrzeb.

„Wspomagająca” i „alternatywna” — czym się różnią?

• Wspomagająca — gdy dziecko ma już kilka słów, a karty lub gesty pomagają mu powiedzieć więcej i zostać zrozumianym.
• Alternatywna — gdy słów na razie nie ma, a karty, gesty albo aplikacja stają się głównym sposobem mówienia.

Tak naprawdę z AAC korzystamy wszyscy: kiwamy głową, pokazujemy palcem, wysyłamy emotkę, zostawiamy karteczkę. Dziecko, któremu trudno mówić, po prostu potrzebuje takich sposobów częściej — i warto sprawić, żeby były wygodne i zrozumiałe.

Komu potrzebna jest AAC?

Każdemu, komu trudno porozumiewać się słowami na co dzień. Najczęściej są to dzieci (i dorośli) z:

• autyzmem (ASD);
• mózgowym porażeniem dziecięcym (MPD) i innymi zaburzeniami ruchowymi;
• zespołem Downa, zespołem Retta lub innymi zespołami genetycznymi;
• opóźnionym rozwojem mowy lub poważnymi zaburzeniami mowy (na przykład alalią czy dyspraksją werbalną);
• trudnościami w komunikacji, które pojawiły się po chorobie lub urazie.

I nie tylko tym, którzy w ogóle nie mówią. AAC pomaga też dziecku, któremu słowa „znikają”, gdy się denerwuje albo jest zmęczone, i dziecku, którego rozumie tylko mama.

Czy to nie przeszkodzi dziecku zacząć mówić?

Nie. To chyba najczęstsza obawa rodziców — ale badania i doświadczenie specjalistów mówią co innego: AAC nie hamuje mowy, a wręcz pomaga jej się rozwijać.

Kiedy dziecko może pokazać, czego chce, jest mniej nieporozumień, łez i złości. A kiedy widzi, że ktoś je rozumie, chce się porozumiewać jeszcze więcej — kartami, dźwiękami i słowami.

W najstaranniej przeprowadzonych badaniach żaden z 27 uczestników nie zaczął mówić mniej po wprowadzeniu AAC, a 24 z nich — 89% — zaczęło mówić więcej (zwykle trochę więcej) (Millar, Light i Schlosser, 2006).

W innym badaniu mało mówiące dzieci z autyzmem w wieku 5–8 lat częściej spontanicznie się komunikowały oraz używały większej liczby nowych słów i komentarzy, gdy od początku terapii rozwojowo-behawioralnej korzystały także z urządzenia generującego mowę — w porównaniu z dziećmi objętymi tą samą terapią bez urządzenia (Kasari i in., 2014).

Przegląd badań podsumowuje: AAC wspiera komunikację, język i czytanie — i nie stanowi zagrożenia dla rozwoju mowy (Light i McNaughton, 2012).

Jakie są rodzaje AAC?

Bez żadnych przedmiotów. Gesty, mimika, spojrzenie, kiwnięcie głową, ruchy ciała. Należą tu też metody wykorzystujące znaki manualne. Program językowy Makaton łączy mowę i znaki manualne, a w razie potrzeby także symbole graficzne.

Z przedmiotami lub urządzeniami:

• Proste, „papierowe”. Karty z obrazkami (używa ich także system PECS), tablice komunikacyjne, książki z symbolami, prawdziwe przedmioty. Nie trzeba ich ładować — działają wszędzie: na spacerze, w łazience, w podróży.
• Cyfrowe. Tablet, telefon albo specjalne urządzenie z programem do AAC. Dziecko wybiera obrazek lub słowo — a urządzenie wypowiada je na głos.

To nie są stopnie, które trzeba pokonywać po kolei. Zwykle wszystko się łączy: gesty — w zabawie, papierowa tablica — w domu, aplikacja — na zajęciach.

Mówić to nie tylko prosić

Często zaczyna się od tego, że dziecko uczy się prosić: o jedzenie, picie, zabawkę. To ważne, ale porozumiewanie się to dużo więcej. Dziecko może też:

• odmówić: „nie”, „nie chcę”, „wystarczy”, „stop”;
• podzielić się: „patrz, pies!”, „ciekawe”;
• powiedzieć, jak się czuje: „boli”, „jest mi smutno”, „jest mi wesoło”;
• zapytać: „kto to?”, „dokąd idziemy?”;
• po prostu być z innymi: przywitać się, pożegnać, pożartować, poprosić o pomoc.

Warto odróżniać: plan wizualny (obrazki „co będzie dalej”) i historyjki społeczne pomagają dziecku rozumieć, co dzieje się wokół. Ale to nie jest jego „głos”. Jego głos to tablica albo aplikacja, w której samo wybiera, co chce powiedzieć.

Jak dziecko wybiera obrazek

Nie każdemu dziecku łatwo trafić palcem dokładnie tam, gdzie chce. Dlatego są różne sposoby:

• Dotyk. Dziecko dotyka obrazka palcem, piąstką albo rysikiem. Tak działa na przykład aplikacja EYA: dziecko dotyka karty na telefonie lub tablecie — i słowo od razu zostaje wypowiedziane na głos.
• Przełącznik. Jeśli dziecko ma trudności z kontrolowaniem ruchów rąk, używa się dużego przycisku, który można nacisnąć łokciem, głową albo kolanem. Obrazki na ekranie podświetlają się po kolei, a dziecko naciska przycisk, gdy świeci się ten właściwy.
• Wzrok. Dla dzieci z poważnymi zaburzeniami ruchowymi są specjalne kamery, które widzą, gdzie dziecko patrzy. Dziecko zatrzymuje wzrok na obrazku — i w ten sposób go wybiera.

Od czego zacząć w domu

1. Zobacz, jak dziecko porozumiewa się już teraz. Jak pokazuje, czego chce, co mu się nie podoba, co je cieszy? Od tego zaczniesz.
2. Wybierz jedną znajomą sytuację. Śniadanie, kąpiel, zabawa, spacer — taką, w której dziecko naprawdę ma coś do powiedzenia.
3. Daj mu słowa. Nie poprzestawaj na dwóch, trzech kartach. Potrzebne są słowa, które pasują wszędzie — „jeszcze”, „stop”, „daj”, „chcę”, „iść” — a także słowa na konkretne rzeczy i czynności.
4. Dawaj przykład. Mów jak zwykle i jednocześnie dotykaj obrazka. Pytasz: „Będziemy pić sok?” — i dotykasz karty „pić”. Tak dziecko widzi, jak to działa.

I najważniejsze: to nie egzamin. Nie zmuszaj dziecka, żeby powtarzało za tobą, i nie dawaj zabawki tylko „za właściwą kartę”. Porozumiewanie się ma być żywą rozmową, a nie zadaniem.

Gdzie szukać pomocy w Polsce

W doborze systemu AAC i wygodnego dla dziecka sposobu korzystania z niego pomogą:

• logopeda, który pracuje z AAC;
• zespół orzekający działający we właściwej publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej — na wniosek rodziców może wydać opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju, a jeśli dziecko spełnia ustawowe kryteria, także orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego (to nie są kolejne etapy; oba dokumenty mogą obowiązywać równolegle);
• przedszkole — zapytaj, czy pracuje tam ktoś, kto zna AAC.

Jeśli w domu mówicie w innym języku niż w przedszkolu (na przykład po ukraińsku), to nie przeszkoda: obrazki na kartach mogą być te same, a podpisy — w obu językach.

Częste pytania

Czy na początek potrzebne jest drogie urządzenie?

Nie. Możesz zacząć od wydrukowanej tablicy albo od taniej lub darmowej aplikacji na telefonie czy tablecie. Specjalne urządzenie, jeśli okaże się potrzebne, najlepiej dobrać razem ze specjalistą.

Ile kart dać na początek?

Więcej, niż się wydaje. Zamiast dwóch, trzech kart z jedzeniem lepiej dać tablicę ze słowami uniwersalnymi — „jeszcze”, „nie”, „pomóż”, „chcę”. Z nimi można coś powiedzieć w każdej sytuacji.

A jeśli dziecko nie zwraca uwagi na karty?

Na początku może się tak zdarzać. Nadal dawaj przykład — dziecko potrzebuje czasu, żeby zobaczyć, jak to działa. I odpowiadaj na każde jego dotknięcie obrazka tak, jakby coś ci powiedziało. Wtedy zrozumie, że karty naprawdę „działają”.

Czy można łączyć gesty, karty i tablet?

Tak — i to najlepsze podejście. Gesty — w zabawie, papierowa tablica — w łazience czy na placu zabaw, aplikacja — na zajęciach i w domu.